Afra Nur BIYIK İşten Çıkarılan İşçinin Hakları
Afra Nur BIYIK Afra Nur BIYIK İş sözleşmesinin işveren tarafından sona erdirilmesi, işçi bakımından birden fazla hak doğurur. Bu haklar yalnızca kıdem tazminatından ibaret değildir; ihbar tazminatı, işe iade, kullanılmayan yıllık izin ücreti ve ödenmemiş fazla mesai alacakları da gündeme gelir. Sürelerin kısa ve hak düşürücü olması nedeniyle fesihten sonra hızlı hareket etmek gerekir. Denizli'de iş sözleşmesi feshedilen işçilerin talepleri, Denizli Adliyesi bünyesindeki iş mahkemelerinde karara bağlanır ve süreler oldukça kısadır.
En az bir yıllık kıdemi bulunan işçi, iş sözleşmesinin işverence haklı bir neden olmaksızın feshedilmesi hâlinde kıdem tazminatına hak kazanır. Tazminat, çalışılan her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş brüt ücret üzerinden hesaplanır. Giydirilmiş ücrete; yol, yemek, ikramiye gibi süreklilik arz eden ödemeler de dâhil edilir.
Kıdem tazminatı hesabında dikkate alınan bir üst sınır bulunmaktadır ve bu tutar her yıl yeniden belirlenir. Bu nedenle hesaplamanın fesih tarihindeki güncel değerler üzerinden yapılması gerekir.
Belirsiz süreli iş sözleşmelerinde taraflar, feshi önceden bildirmekle yükümlüdür. Bildirim süreleri kıdeme göre değişir:
Bu sürelere uyulmadan yapılan fesihte, süreye karşılık gelen ücret tutarında ihbar tazminatı ödenir. Bildirim süresi içinde işçiye günde en az iki saat iş arama izni verilmesi zorunludur.
Fesih bildiriminin yazılı yapılması ve sebebinin açık şekilde belirtilmesi kanuni zorunluluktur. Sözlü olarak "yarından itibaren gelme" denilerek yapılan fesihlerde, feshin geçerli bir sebebe dayandığını ispat yükü işverendedir.
Afra Nur BIYIK
İş güvencesi kapsamındaki işçi, feshin geçerli bir sebebe dayanmadığı iddiasıyla işe iadesini talep edebilir. Bunun için üç şartın birlikte bulunması gerekir: işyerinde en az otuz işçi çalışması, işçinin en az altı aylık kıdeminin olması ve belirsiz süreli sözleşmeyle çalışması.
Süreç, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulmasıyla başlar. Arabuluculuk dava şartıdır; bu aşama atlanarak açılan dava usulden reddedilir. Anlaşma sağlanamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde dava açılmalıdır.
Dava kabul edilirse işçinin başvurusu üzerine işveren, işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır. Başlatmazsa işe başlatmama tazminatı ile boşta geçen süre ücreti ödenir.
Fesihle birlikte varsa şu alacaklar da talep edilebilir:
Kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalan, fesihten önceki son 120 gün hizmet akdine tabi olan ve son üç yılda belirli sayıda işsizlik sigortası primi ödemiş olan işçi, İŞKUR'a başvurarak işsizlik ödeneğinden yararlanabilir. Başvurunun fesihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir.
İşçilik alacaklarında ispat büyük ölçüde belgeye dayanır. Fesih öncesinde ve sonrasında şu belgelerin saklanması önemlidir: iş sözleşmesi, bordrolar, banka hesap dökümleri, giriş-çıkış kayıtları, işyeri yazışmaları ve varsa tanık bilgileri. Bordroda gerçeği yansıtmayan bir ücret gösteriliyorsa, banka kayıtları ve tanık beyanları gerçek ücretin ispatında kullanılabilir.
Kıdem ve ihbar tazminatı ile yıllık izin ücreti alacaklarında beş yıllık zamanaşımı süresi uygulanır. Fazla mesai, hafta tatili ve genel tatil ücreti gibi alacaklar da beş yıllık zamanaşımına tabidir. Sürenin başlangıcı kural olarak alacağın muaccel olduğu tarihtir.
İki kavram sıkça karıştırılır ancak sonuçları tümüyle farklıdır:
İşverenin haklı sebebi ispat yükü kendisindedir. Ayrıca ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık hâllerinde fesih hakkı, olayın öğrenilmesinden itibaren altı işgünü içinde kullanılmalıdır; bu süre geçirilirse fesih haklı sayılmaz.
İşçinin davranışı veya verimiyle ilgili sebeplerle iş sözleşmesi feshedilecekse, feshin geçerli olabilmesi için işçiden önceden savunma alınması gerekir. Savunma alınmadan yapılan fesih, sebebi haklı olsa dahi geçersiz sayılabilir.
Savunma talebinde, isnat edilen davranışın somut olarak belirtilmesi gerekir. Genel ifadelerle istenen savunmalar geçerli kabul edilmez.
Fesih bildiriminin yazılı yapılması ve sebebinin açık ve kesin biçimde belirtilmesi kanuni zorunluluktur. Sözlü olarak yapılan fesihlerde işveren, feshin geçerli bir sebebe dayandığını ispat edemez duruma düşer.
İşçi açısından da fesih bildiriminin tebliğ tarihi kritiktir; işe iade için bir aylık arabuluculuk başvuru süresi bu tarihten itibaren işler.
İş güvencesi kapsamında olmayan işçilerin (örneğin otuzdan az işçi çalıştıran işyerlerinde) sözleşmesi kötüniyetle feshedilmişse, bildirim sürelerine ait ücretin üç katı tutarında kötüniyet tazminatı istenebilir.
İşçinin şikâyette bulunması, tanıklık yapması veya hakkını araması üzerine yapılan fesihler tipik kötüniyet örnekleridir. Ayrıca sendikal nedenle yapılan fesihlerde sendikal tazminat gündeme gelir.
İşten ayrılan işçiye, işinin türünü ve süresini gösteren bir çalışma belgesi verilmesi işverenin yükümlülüğüdür. Belgenin verilmemesi veya gerçeğe aykırı düzenlenmesi hâlinde işçi zararının tazminini isteyebilir.
İşçilik alacaklarında arabuluculuk dava şartıdır. Arabuluculukta varılan anlaşma ilam niteliğinde belge sayılır ve icraya konulabilir; ancak aynı zamanda anlaşmaya konu haklar bakımından dava açma imkânını da ortadan kaldırır.
Bu nedenle anlaşma tutanağı imzalanmadan önce hesaplamanın yapılması ve hangi alacak kalemlerinin kapsandığının netleştirilmesi gerekir. "Tüm işçilik alacaklarından feragat" ifadesi içeren tutanaklar, sonradan fark edilen alacakların istenmesini engeller.
İşe iade davası kabul edilirse işçi, kararın kesinleşmesinden itibaren on işgünü içinde işverene başvurmak zorundadır. Başvurmazsa fesih geçerli hâle gelir ve dava sonucundan yararlanamaz.
İşveren, başvuru üzerine işçiyi bir ay içinde işe başlatmazsa işe başlatmama tazminatı öder. Ayrıca kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için boşta geçen süre ücreti ödenir.
Denizli'nin tekstil, konfeksiyon, mermer ve makine imalatı ağırlıklı sanayi yapısı, iş uyuşmazlıklarının yoğunluğunu doğrudan etkiler. Denizli Organize Sanayi Bölgesi ile Merkezefendi ve Pamukkale'deki işletmelerde çalışan işçilerin fesihten doğan talepleri, Denizli iş mahkemelerinde görülür.
İşe iade davası açabilmek için işyerinde en az otuz işçi çalışması şartı arandığından, Denizli'deki küçük ölçekli atölyelerde çalışanlar çoğu zaman iş güvencesi kapsamı dışında kalır. Ancak bu işçiler de kıdem ve ihbar tazminatı ile ödenmemiş fazla mesai ve yıllık izin alacaklarını talep edebilir; feshin kötüniyetli olması hâlinde ayrıca kötüniyet tazminatı gündeme gelir.
Denizli'de işçilik alacakları ve işe iade taleplerinde arabuluculuk dava şartıdır. Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması, anlaşma sağlanamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde dava açılması gerekir. Bu süreler hak düşürücüdür.
İşten ayrılırken imzalanan ibraname ve arabuluculuk anlaşma tutanaklarının kapsamı, sonradan fark edilen alacakların istenmesini engelleyebilir. Denizli'de bu belgeleri imzalamadan önce hesaplamanın yapılması önemlidir.
Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması zorunludur. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılmalıdır. Bu süreler hak düşürücüdür.
Hayır. İş güvencesi hükümlerinden yararlanmak için işyerinde en az otuz işçi çalışması, işçinin en az altı aylık kıdeminin bulunması ve belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışıyor olması gerekir. İşveren vekili konumundakiler bu kapsam dışındadır.
İşverenin İş Kanunu m.25/II kapsamında ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle yaptığı fesihte işçi kıdem ve ihbar tazminatına hak kazanamaz. Ancak fesih sebebinin gerçek ve ispatlanabilir olması gerekir; ispat yükü işverendedir.
İstifa dilekçesi imzalamanız hâlinde kıdem ve ihbar tazminatı haklarınızı kaybedebilirsiniz. Baskı altında imzalanan istifa dilekçelerinin geçersizliği ileri sürülebilirse de ispatı güçtür. Böyle bir talep karşısında imza atmadan önce hukuki destek almanız önemlidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebileceğinden, hak kaybı yaşamamak için sürecinizi bir avukatla değerlendirmeniz önerilir.
İş sözleşmeniz feshedildiyse hak ettiğiniz tazminat ve alacakları değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
